از سری مطالب ویژه نامه روز جهانی کارگر: “لزوم سندیکا برای هنرمندان به مثابه کارگران”

تاریخ انتشار: ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۳ – ۱۲:۲۲ ق.ظ

محسن ثقفی-امروزه در ابتدای هزاره سوم تعریف نیروی کار و کارگر وسیع‌تر از آن است که در قرن نوزدهم بوده است. در ابتدای سرمایه‌داری، نیروی کار عمدتاً به کارگرانی اطلاق می‌شد که در کارخانه‌ها مشغول کار بوده و از فروش نیروی کارشان و دریافت دستمزد ارتزاق می‌کردند. در آن زمان خیل عظیم کارگران بخش تولید، بخش فنی، مهندسان، تکنسین‌ها، مدرسین و معلمین، طراحان و نقشه‌کشان، برنامه ریزان و مدیران، کارمندان بانک‌ها، امور مالی، حسابداری و کامپیوتر به وسعت امروزی وجود نداشت.

امروزه با توجه به کلیه مسائل اجتماعی و با توجه به آنکه قشر عظیمی از جامعه در ازای مصرف نیروی کارشان دستمزد می‌گیرند، باید تعریف جدیدی از کارگر ارائه شود. بعضی از جامعه‌شناسان کارگر را به دریافت‌کننده دستمزد و یا مزد بگیرد تعریف کرده‌اند.

اما طبعاً تمام مزدبگیران را نمی‌توان کارگر نامید زیرا که در جامعه امروز بسیاری از افراد در قبال دریافت دستمزد کار مفید انجام نمی‌دهند. مثلا کسانی که کارهای نامشروع انجام داده  یا به خدمت باجگیران در آمده  یا دسته‌های مزدور و تبهکار را تشکیل می‌دهند، کارگرانی مزدبگیر نیستند. همچنین وابستگان دولتی که در جهت تحکیم حکومت کار کرده و دستمزد دریافت می‌کنند را نمی‌توان کارگر نامید.

در نتیجه امروز می‌توان کارگر را این چنین تعریف کرد: «کسی که در ازای دستمزدی کمتر از ارزش واقعی برای انجام کار مفید و مشروع، نیروی کارش را می‌فروشد و از رانت حکومتی استفاده نمی‌کند.»

با این تعاریف هنرمند را می‌توان کارگری متخصص معرفی کرد که باید در ازای مبلغی بسیار اندک مبادرت به فروش نیروی کار و محصول خود کند بنابراین هنرمند کارگری است که علاوه بر نیروی بازو از نیروی ذهن و قدرت خلاقه خویش نیز استفاده می‌کند. اما تفاوت شاخص کارگر و هنرمند در مساله دیگری نهفته است. کارگر در ازای دستمزدی اندک با نیروی کار خود محصولی خلق می‌کند که مواد اولیه آن را سرمایه دار یا کارفرما در اختیار او قرار می‌دهد و کارگر تعهدی در قبال فروش محصول ندارد. ولی هنرمند باید با تهیه مواد اولیه و با صرف نیروی خلاقه خود محصول هنری را تولید کرده و مبادرت به فروش آن کند.

اما کارفرمای اصلیِ هنرمند شرکت یا فرد دیگری است که در ازای پرداخت مبلغ توافق شده‌ای اقدام به خرید اثر هنری می‌کند. با این تفاوت که محصول تولید شده توسط هنرمند زمانی عنوان محصول کسب می‌کند که فرد خریدار از آن محصول خوشش بیاید و اقدام به تکثیر یا نمایش و پخش آن محصول کند. حال بحث قیمت و ارزش محصول هنری پیش می‌آید که هنرمند مجبور به قبول مبلغ مشخص از طرف خریدار محصول هنری می‌باشد. زیرا اگر تن به خواست خریدار ندهد به اصطلاح سرش بی کلاه مانده و باید گشنگی بکشد.

 اما محصول هنری چیست؟

اثر نوشته شده توسط آهنگساز، تابلوی کشیده شده توسط نقاش، نمایشنامه نوشته شده توسط نویسنده، قطعه اجرا شده توسط نوازنده یا رهبر ارکستر، پیکره تراشیده شده توسط مجسمه‌ساز و یا نمایشنامه تمرین شده توسط بازیگران و کارگردان.

در این بین مساله دیگری نیز مطرح است:

چون بزرگترین خریدار آثار هنری دولت است پس هنرمند برای امرار معاش یا باید مطابق سلایق دولت حاکمه اقدام به آفرینش اثر هنری کند یا برای انبار و کشوی میز خود اثر هنری تولید کند. آفرینش اثر هنری برای دولت حاکمه شرایط خاصی دارد. در کشورها و نظام‌های سیاسی که دولت‌های ایدئولوژیک (دارای تفکر خاص عقیدتی و سیاسی) بر آنها حاکمند هنر نه به مثابه مفهوم اصلی آن که به عنوان بخش تبلیغیِ ایدئولوژی حاکم مطرح می‌شود و دولتها اقدام به خرید و حمایت مالی از کسانی می‌کنند که آثار شبه هنری تبلیغی تولید می‌کنند و این خطر را ایجاد می‌کنند که هنر و هنرمند از بعد خلاقیت هنر دور شده و به سوء استفاده از هنر روی می‌آورد.

در کشور‌ها و نظام‌های سرمایه‌داری که در آنها بخش خصوصی و سرمایه‌های شخصی اهرم اقتصادی را در اختیار دارند نیز آفرینش اثر هنری نه به خاطر خود هنر که به خاطر سود فروش اثر هنری مورد توجه است. در این نظام‌ها شرکت‌های خصوصی تولید و پخش آثار هنری اقدام به خرید، سفارش و پخش آثاری می‌کنند که در کوتاه‌ترین زمان، بیشترین سود را نصیب سرمایه گذار کند. در این سیستم اجرا و نمایش اثر هنری نه به دلیل محتوای اثر، که به خاطر فروش بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. در این شیوه سبک هنری نه توسط هنرمند که توسط سرمایه‌دار آنهم به دلیل در اختیار گرفتن بازار فروش تولید و ابداع می‌شود و هنرمند نه به عنوان خالق اثر که به عنوان انجام دهنده سفارش مطرح می‌گردد. موسیقی، تآتر، نقاشی، مجسمه‌سازی، عکاسی، معماری و… سفارشی شده و فاقد محتوا می‌شود. سطح انتظار و رشد آگاهی اجتماعی به کمترین میزان خود رسیده و تولید انبوه اثر هنری به شعور مخاطب آسیب می‌رساند و مخاطب هنر و اثر هنری را که جامعه است در یک رکود نخوت‌ناک و مرداب گونه توام با ایجاد فرهنگ مصرف سوق می‌دهد. خلاقیت از بین رفته و مصرف گرایی رواج پیدا می‌کند. سرمایه جهانی حتی از ایجاد شاخه و رشته‌های جدید هنری سود کلان می‌برد و به فکر استفاده ابزاری از هنر برای فروش بیشتر و کسب سود افزون‌تر سود می‌جوید. از این رشته‌های نوساز می‌توان به صنعت «گرافیک» و «طراحی صنعتی» اشاره نمود.

گرافیک و طراحی صنعتی نه به عنوان هنر،که به عنوان سوء‌استفاده از هنر برای فروش بیشتر محصولات مصرفی، تبلیغ و فروش افزونتر کالاهای مورد نیاز و کالاهای غیر لازم و نیز به روزمرگی کشاندن هنر در جامعه مطرح می‌شوند. ایجاد بازار فروش برای محصول غیر لازم در زندگی از وظایف دو شاخه گرافیک و طراحی صنعتی می‌باشد که با سوء‌استفاده از حس زیبایی شناسی انسان در جهت فروش بیشتر یک محصول تلاش می‌نماید. از آن جمله می‌توان طراحی یک خودکار بسیار شیک ودر عین حال بسیار گران را مثال آورد. طراحی صنعتی و گرافیک با تولید و تبلیغ یک خودکار بسیار شیک از حس زیبایی‌شناسی انسان سوء استفاده کرده و عملکرد خودکار را به عنوان یک وسیله مصرفی در راستای تولید فکر و اندیشه تغییر داده و به یک محصول صرفاً تجملی تبدیل می‌کند. حال آنکه خودکار باید برای نوشتن به کار می‌رود نه برای نصب در جیب بغل پیراهن و به عنوان وسیله‌ای برای بیان میزان تمکن مالی و بیانگر طبقه اجتماعی. یا به طور مثال تبلیغ قاشق مخصوص خوردن دسر توت فرنگی نیز از جمله ایجاد بازار فروش برای محصولی صرفاً مصرفی است.

بازار سرمایه و سرمایه جهانی حتی از سایر هنرها هم نگذشته و با استفاده از برد تبلیغی و روانی که در موسیقی، تاتر و هنرهای تجسمی وجود دارد برای تبلیغ فرهنگ مصرف استفاده می‌کند.

تیزرهای تبلیغاتی لوازم آرایشی از جمله این موارد است که با استفاده از عوامل بصری خیره‌کننده و جذاب و نیز استفاه از موسیقی‌های مورد طبع مخاطبان که حالا آماده برای خرید محصولات تولید شده اند و تمایل ذاتی انسان برای زیباتر جلوه کردن در انظار عمومی، زمینه‌های لازم برای یک شرکت تولیدکننده لوازم آرایشی و بهداشتی را فراهم می‌کند تا با سوء استفاده از هنرهای تجسمی، سینما و موسیقی که زمانی برای رشد آگاهی انسان از ستم روا شده بر انسان و طغیان علیه ظلم استفاده می‌شد، اقدام به تبلیغ و فروش محصولات خود کند و به این وسیله (ایجاد نیاز برای مصرف کننده) هم جیب خود را پرتر از دیروز کند و هم جیب مصرف‌کننده که حاضر است از شکم خود بزند و دچار سوء‌تغذیه بشود ولی زیباتر جلوه کند را خالی‌تر از روز قبل.

دراین آشفته بازار سوء استفاده‌ها است که لزوم وجود «سندیکا» و «اتحایه‌های صنفی» برای مشاغل هنری که حالا هنرمند را نه به عنوان کارگری خلاق و با ذهن پیچیده که به عنوان تولیدکننده انبوه آثار تبلیغی تبدیل کرده، احساس می‌شود.

البته سندیکا نه برای عوامل سرمایه‌داری‌های دولتی و خصوصی، بلکه برای دفاع از حقوقِ اندک هنرمندان متعهدی که دراین جهان هنرکوب و هنرمندکُش با اندک توان فریادی که از گلوی زخمی‌شان بیرون می‌آید تا از اضمحلال هنر راستین جلوگیری کنند.

عملکرد سندیکا برای هنرمندان دقیقاً مشابه عملکرد سندیکا برای کارگران است. سندیکا برای کارگران به معنای اعتراض به حقوق پایمال شده، عقب افتاده و جلوگیری از اخراج کارگران به بهانه تعدیل نیروی کار است. سندیکا وظیفه سازماندهی اعتصابات سراسری و گسترده را بر عهده دارد. و نیز وظیفه پرداخت حقوق به کارگران در حال اعتصاب را.

کارگران خود مسئولین سندیکا را با استفاده از ابزار دموکراتیک انتخاب کرده و با پرداخت حق عضویت حمایت می‌کنند تا سندیکا از حقوق آنان در موقع لزوم دفاع کند.

حال همین وظایف را برای سندیکای هنرمندان فرض کنید.

سندیکای هنرمندان با شیوه‌ها و ابزاری که توسط هنرمندان در اختیار دارد می‌تواند از دزدیدن اثر هنری جلوگیری کند. خواستار وضع قوانین حمایتی و بیمه‌های اجتماعی (بیکاری از کار افتادگی و بیمه‌های درمانی) باشد. از حقوق هنرمند به هر شکلی حمایت کند و حتی در کشوری مثل ایران وضع کننده سیاست‌های هنری و فرهنگی باشد.

شاید با خود بگوئید در ایران چنین سندیکا‌هایی وجود دارد مثل: خانه موسیقی، خانه تاتر، خانه سینما، خانه هنرمندان، انجمن صنفی عکاسان و روزنامه نگاران، انجمن صنفی نقاشان و…

اما بگذارید با ضرس قاطع بگوییم که این تشکلها نه تنها از هنر و هنرمند دفاع نمیکنند بلکه فرمایشی و دولتی بوده و در جهت حمایت از هنرمندان هیچ اقدام مثبت و چشمگیری انجام نمی‌دهند. نمونه بارز این گفته همان که این همه دزدی هنری در جامعه هنری اتفاق می‌افتد و هیچ کس را پشه‌ای هم نمی‌گزد.

بیمه‌هایی که با سر و صدای زیاد و با تبلیغات آنچنانی داده می‌شوند، با بیمه‌های خویش فرما هیچ تفاوتی نداشته و هزینه حق بیمه‌ها سرسام آور است. وضعیت هنر به اسفناک ترین شکل موجود در آمده و ناهنرمندانی تک تازِ عرصه هنر شده اند. هنرمندانِ متعهد به رسالت هنری خود، خانه‌نشین شده و منتظر مرگند. آثار هنری ارزشمند یا در انبار موزه‌ها یا انبار و کشوی خانه‌ها مشغول خاک خوردن اند. هنرمندان جوان با استعداد و تحصیل کرده به دنبال کار و بی توشه مالی، ولی “شبه هنرمند نمایان” تازه از گرد راه رسیده به همت آشنایان عریض و طویل و با نفوذ خود در اوج تمکن مالی و آسایش زندگی. وضعیت آموزش و باز تولید نیروی کار هنری هم که وضعیتش مشخص است. گندابی با بوی مشمئزکننده. شبهه هنرمندان دولتی در راس امور سیاستگذاری‌ها و آموزش کشورند و تنها چیزی که برایشان اهمیت ندارد هنر و فرهنگ است. شاید هم حق دارند زمانی «وا هنرا» سر دادند و سرشان بی کلاه ماند. حالا به فکر جیب خود افتاده اند.

لزوم سندیکا در کشورهای در حال توسعه به شدت احساس می‌گردد. باشد که هنرمندان مستقل با تشکیل سندیکاها اقدام به اصلاح امور کنند.

دانشجویان هنر (رشته‌های: موسیقی، تآتر، سینما، نقاشی، مجسمه سازی، عکاسی و معماری) هم باید با طرد کردن رشته‌هایی مثل گرافیک و طراحی صنعتی و با اعتراض گسترده و سراسری نسبت به وضعیت نابسامان مدرسین و امکانات آموزشی در راستای بهبود شرایط موجود نقش موثر خود را ایفا نمایند.

به امید روزی که هنر برای اجتماع سربلندی و آزادگی به ارمغان بیاورد و هنرمند بی‌دغدغه زندگی به خلق اثر هنری و رشد آگاهی اجتماع اهتمام ورزد.

_______________________________________________

منابع :

 ۱-مقاله: کارگر کالا نیست، ویژه نامه ایران ص ۳۸ نوشته : علیرضا ثقفی خراسانی.

یافتن مطالب :